Reportage >> Urban Planning

Xác định lại vai trò của Khu vực nông thôn ngoại thành trong chiến lược phát triển Đô thị TP Hồ Chí Minh

Ho Chi Minh City | Reportage > Urban Planning | 2015-09-04 09:45:41

Trong quá trình xây dựng đô thị theo hướng văn minh và hiện đại ở Thành phố Hồ Chí Minh như hiện nay, việc xác định vai trò của khu vực nông thôn ngoại thành chính là sự liên kết vùng đô thị, đây cũng là một quan niệm mới về đô thị hiện đại mà các nước trên thế giới đã, đang và sẽ hướng tới mà Việt Nam cũng không thể nằm ngoài xu hướng này.

    Taị các quốc gia tiên tiến trên thế giới, trong quá trình hình thành và phát triển các thành phố lớn, họ thường quan tâm nhiều đến tính nông thôn trong đô thị vì họ cho rằng đây lầ khu vực có tầm quan trọng đối với sự phát triển bền vững của đô thị. Tuy nhiên, ở các đô thị nước ta nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng vấn đề này chưa được nhìn nhận đúng tầm, phát triển chưa đồng bộ, trong khi vấn đề “quá tải” của khu vực trung tâm đô thị thì tiếp tục nảy sinh như: sự gia tăng dân số, mạng lưới giao thông chưa hoàn thiện, tình trạng ô nhiễm môi trường đang ở mức báo động…vẫn chưa tìm được giải pháp khả thi. Theo đó, trong chiến lược phát triển đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ quan tâm đến những lợi ích trước mắt mà cần có sự tính toán về lâu dài, trong đó việc chú trọng đến vấn đề quy hoạch và đầu tư phát triển khu vực ngoại thành là hết sức cần thiết.

     Trong quá trình xây dựng đô thị theo hướng văn minh và hiện đại ở Thành phố Hồ Chí Minh như hiện nay, việc xác định vai trò của khu vực nông thôn ngoại thành chính là sự liên kết vùng đô thị, đây cũng là một quan niệm mới về đô thị hiện đại mà các nước trên thế giới đã, đang và sẽ hướng tới mà Việt Nam cũng không thể nằm ngoài xu hướng này. Sở dĩ nói khu vực nông thôn ngoại thành có vị trí và vai trò quan trọng đối với khu vực nội thành được thể hiển bởi một số lý do sau:

      Trước tiên xét về mặt kiến trúc, sự hiện diện của khu vực nông thôn trong đô thị sẽ tạo ra sự hài hòa về không gian vì thực tế cho thấy bản thân của khu vực đô thị là nơi tập trung các tòa nhà cao tầng (building) với hệ thống cong trình vật chất nặng nề như bê tông, sắt thép, vật liệu nhân tạo…làm cho không gian ở đây trở nên ngọt ngạt, do đó khu vực nông thôn ngoại thành sẽ đóng vai tró tạo ra “mặt thoáng” cho khu vực nội thị. Điều này không chỉ đến nay chúng ta mới nhận thức được mà ngay từ năm 1896, trong lý luận về “thành phố vườn và thành phố vệ tinh” của Ebennezer Howard đã đề cập đến tính nông thôn trong đô thị mà các thành phố công nghiệp của nước Anh lúc bấy giờ cần phải hướng tới đó là: “Thành phố phải được bao quanh bởi các khu cây xanh và đất đai sản xuất nông nghiệp”.

     Về cơ cấu tổ chức xã hội, khu vực nội thị là khu vực tập trung khá nhiều thành phần cư dân và mang nhiều sắc thái văn hóa khác nhau từ lực lượng trí thức, công nhân cho đến những người lao động tự do. Tuy là khu vực có nhiều điều kiện thuận lợi để tiếp cận khoa học và công nghệ, được hưởng các dịch vụ công cộng và thông tin liên lạc hơn là cư dân ở khu vực ngoại thành, song ít nhiều hị phải chịu sức ép căng thẳng về mặt tâm lý do mật độ quan hệ xã hội và giao tiếp xã hội cao. Do đó, sự có mặt của nông thôn trong đô thị sẽ góp phần cân bằng hệ sinh thái, làm giảm đi sự căng thẳng cho cư dân ở khu vực nội thị. Đó chính là việc tạo ra các “vành đai xanh” nhằm giảm bớt hậu quả từ các hệ lụy của môi trường đem lại và thuận lợi cho việc khoanh vùng và kiểm soát các dịch bệnh có tính lây truyền (như trường hợp dịch cúm gia cầm hiện nay).

      Ngoài ra, việc đảm bảo yếu tố nông thôn trong đô thị còn tạo điều kiện cho việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, đây cũng là đặc điểm phù hợp với chủ trương và chính sách của nhà nước ta. Thực tế cho thấy, không chỉ các đô thị ở nước ta mà kể cả một số thành phố lớn ở Châu Á như: Tokyo (Nhật Bản), Bắc Kinh (Trung Quốc), Seoul (Hàn Quốc), Jakarta (Inđônêsia), Bangkok (Thái Lan),…các vùng ngoại ô thường lưu giữ nhiều phong tục tập quán, lễ hội dân gian, kiến trúc truyền thống, thậm chí nhiều di tích vẫn còn giá trị nguyên thủy.

     Nhìn chung, khu vực ngoại thành có tác động tổng hợp đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội đô thị, nó không chỉ góp phần chia sẻ các vấn đề mang tính “quá tải” về nhà ở, dân số, giao thông, việc làm…với khu vực nội thành mà còn có vai trò quan trọng hơn là tạo ra môi trường cảnh quan đa dạng, có khả năng hạn chế được các vấn đề an ninh xã hội, góp phần đặc biệt vào việc cân bằng hệ sinh thái.

     Với sự tác động của các quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ và nền kinh tế thị trường phát triển sôi động của thành phố trong những năm qua cho thấy, vùng nông thôn ngoại thành đã và đang thay đổi nhanh chóng mà có thể nhận diện rã trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Tuy nhiên, chúng ta cũng không nên vội vàng nhận xét quá trình công nghiệp hóa và đô thi hóa sẽ làm biến đổi toàn bộ xã hội nông thôn ở ngoại thành theo chiều hướng tiêu cực mà cần phải xem sự ra đời và phát triển của đô thị là một yếu tố khách quan, nó như một hình thức khẳng định trình độ phát triển nhất định về văn hóa của con người. Quá trình đô thị hóa là kết quả của văn hóa phát triển và sự ra đời của một đô thị mới lại tạo ra môi trường mới cho văn hóa phát triển với một trình độ cao hơn. Đây cũng chính là điều kiện thuận lợi để hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn.

      Nhìn nhận từ quan điểm trên, có thể nhận diện khu vực ngoại thành Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay với một số đặc điểm:

      Vấn đề đầu tiên của quá trình đô thị hóa là diện tích đất nông nghiệp giảm nhanh do việc mở rộng các khu công nghiệp, thương mại – dịch vụ làm cho giá đất tăng vọt, đồng thời việc sử dụng và quản lý đất đai ở một số quận, huyện chưa chặt chẽ và thiếu khoa học. Đó là tình trạng mua bán, sang nhượng, san lấp, cắm cọc, phân lô khá phổ biến ở Hóc Môn, Củ Chi, Bình Chánh, Nhà Bè,…làm ảnh hưởng đến tâm lý sản xuất của bà con nông dân. Nhiều nơi ở khu vực ngoại thành hiện tượng đất bỏ hoang vẫn còn nhiều do các hộ dân có tư tưởng trông chờ vào việc bán đất và không dám đầu tư cho sản xuất nông nghiệp. Bên cạnh đó, vấn đề tranh chấp đất đai ở khu vực ngoại thành cũng diễn ra thường xuyên, gây ảnh hưởng không nhỏ đến tình hình an ninh xã hội.

     Cùng với vấn đề đất đai, thì cơ cấu lao động ở khu vực ngoại thành cũng có sự chuyển biến nhất định, trong đó lực lượng lao động trẻ và đang chuyển nhanh sang các ngành công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ. Do vậy, lao động nông nghiệp còn lại là người lớn tuổi hoặc chưa đến tuổi lao động nên không đủ sức gánh vác việc đồng áng. Mặt khác, công tác thủy lợi phục vụ cho sản xuất nông nghiệp không được đáp ứng kịp thời, đó cũng là nguyên nhân làm giảm năng suất, giá nhân công lao động cao, dẫn đến hiệu quả kinh tế thấp.

     Qúa trình công nghiệp hóa, đặc biệt là sự xuất hiện ngày càng nhiều các nhà máy, xí nghiệp không tập trung ở các huyện ngoại thành đã dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, nhất là nước thải công nghiệp không được xử lý mà ngang nhiên thải ra khu vực đồng ruộng, vừa gây ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh hoạt của người dân vừa không đảm bảo cho sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng. Mặc dù, vấn đề bức xúc này đã được người dân đề nghị và các cơ quan truyền thông đã nhiều lần đề cập, nhưng các doanh nghiệp cũng như các cơ quan chức năng vẫn chưa có biện pháp giải quyết triệt để.

       Sự phát triển của nền kinh tề nhiều thành phần đã làm nảy sinh tầng lớp giàu nghèo với khoảng cách ngày càng lớn. Hơn nữa, khi đời sống được nâng cao, thì dễ sinh thói xa hoa, dục vọng và khu vực ngoại thành lại trở thành nơi thuận lợi để các loại hình tệ nạn xã hội như: mại dâm, cờ bạc, ma túy, tội phạm…dễ dàng thâm nhập và hoạt động.

      Tóm lại, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và trước sự phát triển ngày càng sâu rộng của nền kinh tế thị trường, thì các vấn đề xã hội nảy sinh ở các khu vực ngoại thành Thành phố Hồ Chí Minh là không thể tránh khỏi nhất là các vấn đề liên quan đến nông nghiệp, nông dân và nông thôn. Vấn đề không phải là xác định khu vực nội thành quan trọng hơn khu vực ngoại thành hay ngược lại mà trong chiến lược phát triển của thành phố về lâu dài cần có các kế hoạch tổng thể và xác định rõ các mục tiêu phát triển đồng bộ (có thể là ngắn hạn, trung hạn hoặc dài hạn), đồng thời ưu tiên cái nào làm trước cái nào làm sau nhằm tránh tình trạng như các “dự án treo” trong vấn đề quy hoạch đất đai trong thời gian vừa qua.  

      Cho đến nay chúng ta có thể nhìn nhận một cách khách quan rằng, Thành phố Hồ Chí Minh dù kinh tế tăng trưởng nhanh nhưng các yếu tố “bền vững” của đô thị vẫn chưa thực sự đảm bảo, trong đó chưa có chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn trong đô thị một cách hoàn chỉnh và dài hạn. Tại các quốc gia tiên tiến trên thế giới, mục tiêu phát triển đô thị bền vững phải hướng tới là: sức khỏe, an toàn công cộng, giao thông, môi trường, kinh tế, tái phân phối cho cả khu vực. Đó là ở các nước phát triển, còn ở nước ta nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng thực trạng ra sao?

       Mà thực tế tại Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay cho thấy, trong số 24 quận huyện thì chỉ có các quận nội thành được ưu tiên phát triển nhiều hơn với mật độ tập trung cao của các khu công nghiệp, dịch vụ và thương mại, trong khi khu vực ngoại thành thì ít được chú ý đến mà lý do là xuất phát từ nhận thức của các nhà quản lý và các nhà hoạch định chính sách cho rằng Thành phố Hồ Chí Minh đã có các vùng phụ cận cung cấp lương thực, thực phẩm và rau quả nên thành phố không nhất thiết phải dựa chính vào nền nông nghiệp của ngoại thành. Tuy nhiên, bài toán về chi phí vận chuyển thì không được tính tới trong điều kiện giá nguyên liệu ngày càng tăng cao như hiện nay, đồng thời các vấn đề về cân bằng hệ sinh thái, tạo ra các “vành đai xanh” cho thành phố tuy có kế hoạch, nhưng thực hiện quá chậm nên chưa cải thiện được tình trạng ô nhiễm môi trường không khí ở thành phố.

      Do chưa xác định được chiến lược phát triển vùng nông thôn ngoại thành trong 20 năm tới, nên dẫn đến tình trang phát triển tự phát và tùy tiện còn khá phổ biến, thậm chí một số nơi do công tác quản lý và sử dụng đất đai thiếu chặt chẽ, vừa gây thất thoát cho ngân sách Nhà nước vừa làm giảm lòng tin của người dân đối với chính quyền. Mặt khác, do kh vực ngoại thành chưa có những quy định về không gian kiến trúc, nên các loại hình nhà vườn truyền thống đang bị thu hẹp mà thay vào đó là các loại nhà ống, nhà biệt thự và nhà cạnh mặt tiền đang được xây dựng ngày một nhiều. Chính vì lẽ đó mà nó làm phá vỡ đi cơ cấu xã hội làng xã truyền thống vốn có từ lâu đời, đồng thời làm cho không gian kiến trúc mau chóng bị thay đổi.

     Để hạn chế những yếu tố tiêu cực trong quá trình đô thị hóa ở vùng nông thôn ngoaih thành Thành phố Hồ Chí Minh, thiết nghĩ có nhiều vấn đề cần giải quyết. Tuy nhiên, cần phải xác định cái nào làm trước, cái bào làm sau và cái nào cần kết hợp, theo đó trước hết cần tập trung vào một số mặt như sau:

               - Tiến hành quy hoạch lại khu vực nông thôn một cách thống nhất và đồng bộ trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa nhằm rút ngắn khoảng cách giữa nội thành và ngoại thành về mức sống cũng như về hưởng thụ văn hóa. Đồng thời, có quy hoạch chi tiết về không gian và kiến trúc nhằm tạo ra diện mạo mới cho khu vực nông thôn ngoại thành với các làng nông nghiệp sinh thái, làng nghề truyền thống…

               - Để nông dân ngoại thành yên tâm sản xuất và ổn định đời sống, cần công bố các dự án về sử dụng đất đai của thành phố và quận, huyện công khai rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng nhằm tránh tình trạng nông dân bỏ hoang đất do tâm lý sợ bị quy hoạch hoặc chờ đất tăng giá để phân lô bán nền như thời gian vừa qua.

               - Nâng cao tốc độ xây dựng và phát triển hệ thống hạ tần cơ sở tại các khu vực ven thành phố, nhất là đường giao thông nông thôn phải đảm bảo về chất lượng và tiến độ thi công. Hơn nữa chính quyền thành phố phải quan tâm hơn nữa đến việc đầu tư xây dựng các công viên, khu vui chơi giải trí,…nhưng phải phù hợp với điều kiện và nhu cầu sinh hoạt văn hóa của người dân.

               - Xác định cụ thể về cơ cấu kinh tế nông nghiệp khu vực ngoại thành trong 20 năm tới như bao nhiêu phần trăm dân số làm nông nghiệp, các loại cây trồng vật nuôi nào sẽ được đưa vào sản xuất. Đặc biệt trong xu thế hội nhập như hiện nay, cần ứng dụng những tiến bộ về khoa học và công nghệ vào sản xuất nông nghiệp, trong đó khuyến khích việc sử dụng công nghệ sinh học, năng lượng sạch, công nghệ tự động hóa…nhằm đưa các sản phẩm có chất lượng, đảm bảo an toàn cho sức khỏe của người tiêu dùng.

               - Tăng cường đầu tư cho giáo dục nhằm nâng cao bằng dân trí, nâng cao nhận thức của người dân. Đó là biện pháp tốt nhất để giải quyết các vấn đề về lao động và việc làm, đồng thời đảm bảo cho người dân khu vực ngoại thành có việc làm tại chỗ và thu nhập ổn định.

               - Trong quá trình xây dựng nếp sống văn minh đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, việc giáo dục nếp sống văn hóa, văn minh đô thị cho cư dân ngoại thành cần phải được chú trọng. Nếu làm được việc này, sẽ hạn chế được những hành vi xấu làm ảnh hưởng đến lối sống, nếp sống văn minh lịch sự của cư dân đô thị.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.        Nguyễn Thế Bá, Quy hoạch xây dựng phát triển đô thị, Nxb. Xây dựng, Hà Nội, năm 1997.

2.        Phan Xuân Biên – Hồ Bá Thâm – Phan Minh Tân, Nâng cao hiệu lực hiệu quả quản lý đô thị Thành phố Hồ Chí Minh, Nxb. Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2004.

3.        Đỗ Thái Đồng, Phát triển nông thôn (tiếp cận xã hội học), Nxb. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2001.

4.        Mạc Đường, Dân tộc học đô thị và vấn đề đô thị hóa, Nxb. Trẻ, năm 2002.

5.        Thành Duy, Phát triển và quản lý văn hóa đô thị trong điều kiện còn có sự phân hóa giữa nông thôn và thành thị, Tạp chí Khoa học Xã hội, số 27 năm 1996.

6.        Nguyễn Minh Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh với chiến lược phát triển nông thôn trong đô thị, Tạp chí Cộng sản số 14, năm 2007.

7.        Đề cương báo cáo: Điều chỉnh (cục bộ) quy hoạch chung Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2010, website: www.hochiminhcity.com.vn

8.        Nguyễn Đăng Sơn, Cách tiếp cận mới về điều chỉnh quy hoạch Thành phố Hồ Chí Minh, website: www.hochiminhcity.com.vn


LƯU THẾ THUẬT

Viện Nghiên cứu Xã Hội Thành phố Hồ Chí Minh